Garebeg - Selamatan - Sekaten - Indische Rijsttafel (2)


Islamitische Feestdagen

Datum Javaans Arabisch Nederlands
5-12 Mulud Sekatèn week
12 Mulud Garebeg Mulud,
Hari Natal,
Muludan
Maulud/
maulid Nabi Muhammad
Geboorte
van de profeet Mohammed
1–30 Puasa Puasa Ramadhan Vastenmaand
1–3 Sawal Lebaran, Hari Raya,
Garebeg Puasa, Garebeg Sawal, etc.
Idul Fitri Einde van
het vasten
10–13 Dulkijah Garebeg Besar, Garebeg Haji,
Lebaran Haji
Idul Adha, Idul Qurban,
Idul Korban
Offerfeest
(feest van het
offer van Abraham

Bij de meeste islamitische en Hindoe-feestdagen wordt de precieze datum bepaald door de stand van de maan. Veel islamitische gemeenschappen in Nederland gaan niet uit van de maanstand in Nederland, maar van die in de verschillende islamitische landen. De begindata van de islamitische feestdagen kunnen voor de verschillende groepen dan ook enkele dagen afwijken.

 

Selamatan (Slametan)

De slametan is misschien een klassiek voorbeeld van een cultureel huwelijk tussen plaatselijke gebruiken en elementen uit de islam.
 

slametan - neloniBij de foto: Selamatan - na 3 maanden zwangerschap (neloni). Let op de miniatuur rijstberg (nasi tumpeng). Na 7 maanden - (mitoni/ tingkeban).
Een selamatan wordt geleid door een moskeebeambte, bvb de modin of oproeper tot gebed of anders door iemand die bekwaam wordt geacht de selamatan-gebeden (kora-verzen) voor te lezen.

 

 

Selamat, het meest gebruikte woord in alle begroetingen komt van het Arabische salama hetgeen 'vrede' betekent, 'veiligheid', 'voorspoed' of 'heil'.

Een selamatan (Javaans: slametan of keslametan) of kendhuri is een gemeenschappelijke feestmaaltijd (heilsmaaltijd, offermaaltijd) - daterend uit pre-Islamitischetijden - met een religieus karakter. (Een kendhuren of kendhurenan is het houden van een selamatan)

Een selamatan heeft als doel om enerzijds de onderlinge harmonie - rukun - te verstevigen, en anderzijds om iets af te smeken of om geesten (zowel goede als kwade) gunstig(er) te stemmen. Op deze wijze probeert men hun storend ingrijpen te voorkomen.
Het eten wordt met de grootst mogelijke zorg bereid en in gevlochten bakjes (rigen) geplaatst, opdat de geur kan opstijgen naar de geesten, of de geesten van de voorouders.
Na de selamatan wordt aan de naar huisgaande gasten-deelnemers het eten (het gezegende offervoedsel of  berkat) meegegeven in een bésék, een vierkant mandje al dan niet van gevlochten bamboereepjes of van plastic.

Zij zijn onontbeerlijk voor de goede gang van het leven en door de gebeden stelt men zich onder de macht van Allah.
De redenen om een selamatan te houden zijn:
1. belangrijke mijlpalen in het leven (geboorte, dood (gewoonlijk), huwelijk,
   besnijdenis)
2. belangrijke dagen in het jaar (wanneer de rijst wordt geoogst en Islamitische
   feestdagen).
3. belangrijke gebeurtenissen in het leven  (verandering van woonplaats, voor het begin
   van een reis, wanneer iemand ziek wordt)
4. het aanbieden van spijzen aan de dorpsgeest, waarbij het dorpshoofd (lurah) alle
   dorpsbewoners uitnodigt. Hierbij zijn niet de gebeden maar de spijzen de
   belangrijkste elementen.

 

Kort gezegd: het doel van een selamatan is het bereiken van de staat van selamat.


Een van de belangrijkste selamatan is de zgn. Bersih Desa (merthu of merthi desa), dit is de grote schoonmaak, de reiniging van de desa, die eens per jaar wordt gehouden.
De bersih desa vindt plaats in de elfde maand van het Javaanse maanjaar, maar de dag waarop verschilt van plaats tot plaats.
Op deze dag wordt geofferd aan de Danyang Desa (de dorpsgeest, een beschermgeest).
Soms is de offerplaats een stille plek buiten het dorp, een begraafplaats *), een heilig graf.
De selamatan wordt gehouden in de balai desa het 'stadhuis'. Vroeger werd er ook een wayang-voorstelling gegeven, om de Dhanyang te plezieren (?).
Tegenwoordig is deze wayangvoorstelling niet meer zo nodig.

 

In Nederland worden slametans nog regelmatig gehouden door de Javaans-surinaamse gemeenschap.

 

*) Op Midden-Java worden de acara Kembang Kuning (Jav. kembang=bloem, kuning=geel)gehouden zoals bv in de desa Polobogo bij Salatiga waarbij men de zielen van de voorouders eert.

 

Rijsttafel

In het Indonesisch kent men geen woord voor rijsttafel  (letterlijk Meja Nasi) , of u zult het zo moeten omschrijven: Makan nasi beserta lauk-pauk

Indonesische rijsttafel Bij de foto: Eenvoudige Indonesische feestmaaltijd

Een rijsttafel is een maaltijd bestaande uit witte (c.q. gele) rijst met diverse bijgerechten. Het werd in de koloniale tijd in Nederlands-Indie door voornamelijk inheemse - Javaanse - kokkies bereid die in dienst waren van een welgestelde Hollandse 'meester' of gezin.
( zie ook Kokki Bitja )
De kokkies dachten bij de bereiding van hun 'inlandse' maaltijden aan hetgeen zij gewoon waren te eten, en wellicht ook aan de feestmaaltijden die bijvoorbeeld in een kraton werden opgediend. Of aan de maaltijden die langs de kant van de weg kant en klaar konden worden gekocht. En niet te vergeten ook aan de selamatan in hun geboortedorp, tijdens bvb een besnijdenis, huwelijk, of begrafenis.
Van de andere kant kregen de kokkies ook Hollandse recepten van de Hollandse mevrouwen, zoals die voor het smoren (semur) van vlees (sudderlapjes).
Let wel dat een Indonesische maaltijd geen voorgerecht kent. Een soep is altijd een maaltijdsoep (zoals bijvoorbeeld soto). En in Indonesie spreekt men ook niet van rijsttafel.

Niemand houdt u tegen om bij een koloniale Indische *) rijsttafel een biertje of een wijntje te drinken, of - wat in Nederlands Indië heel gewoon was - als nagerecht biefstuk met gebakken aardappelen op te dienen.
Dit geldt uiteraard ook voor het doorelkaar "tjampoeren"  van bijvoorbeeld warm opgediende (?!) gado-gado uit Java, rendang uit West Sumatra, ayam rica uit Sulawesi, kip met Mexicaanse saus en babi guling uit Bali (babi panggang), zoiets als Hollandse stamppot- boerenkool, met zoute haring en kaasfondue door elkaar.

 

Een Prasmanan is een maaltijd of een diner waarbij men de rijst en de bijgerechten zelf opschept. Op zijn Frans dus - prasman. Een buffet.  

 

*) De zogenaamde Indische keuken is een aanpassing van de gerechten van de inheemse bevolking van Nederlands-Indië (Chinees, Arabisch, Javaans etc.), aan de smaak van de Nederlanders. Een soort fusion.

Op de website van Indisch Historisch lezen wij: Een patserige koloniale erfenis
De Indische rijsttafel is een koloniale erfenis, die van generatie op generatie is doorgegeven en die in én buiten Nederland een begrip is geworden. De Indische eetcultuur en daarmee de rijsttafel is een product van het kolonialisme. Eigenlijk praten indo’s (dit zijn:  Indo-europeanen in/uit Nederlands-Indie en hun nakomelingen) zelf bijna nooit over dé rijsttafel, alleen niet-indo’s doen dat. En ook logisch omdat de rijsttafel geen eten van de Indo was. Dit zal veel mensen vreemd in de oren klinken. Maar het waren de (vanzelf welgestelde) blanke Europeanen die de rijsttafel opdienden. De uitstalling ineens van zoveel mogelijk, heerlijk geurende en goed uitziende gerechten werkte statusverhogend voor de gastheer.


Indonesische maaltijd

Een Indonesische maaltijd

 

Bronnen:
- Berg, Joop van den, Ajoh dan, neem…neem….De geschiedenis van de rijsttafel. Uitgeverij BZZTôH, Den Haag, 2002
- Th. en A. Pigeaud van Zijp, De Javaanse vorstenlanden, N.V. De Moderne Boekhandel
Indonesia, Dakarta, Amsterdam. Surabaja, z.j.


<< Vorige pagina
<< Zie ook Kokki Bitja - Kitab masakan India >>

Zie ook: animisme in Indonesie (goden- en geestenwereld) >>